پزشکی هسته‌ای و انواع آن

در قسمت اول، به تاریخچه‌ی پزشکی هسته‌ای پرداختیم. این بار تلاش داریم انواع آزمایش‌های این شاخه انجام می‌شود بررسی و فرآیند انجام آنها را مرور کنیم.

اسکن استخوان یا مفصل

این آزمایش با هدف یافتن نقاط غیرعادی در استخوان‌ها یا مفاصل انجام می‌شود. مقدار کمی ماده رادیواکتیو درون رگ بیمار تزریق شده و توسط اسکلت بدن، جذب می‌شود. دو تا سه ساعت پس از تزریق، عکسبرداری انجام می‌شود. برای ارزیابی بیشتر قسمت‌های غیرعادی، گاهی لازم است رادیوگرافی ساده (اشعه ایکس) هم از استخوان‌ها انجام شود. ماده رادیواکتیو از طریق ادرار دفع می‌شود.

اسکن گالیوم

دلیل انجام این آزمایش، تشخیص عفونت یا تومور است. بسته به تاریخچه پزشکی شما، بین ۲۴، ۳۸ یا ۹۶ ساعت پس از تزریق ماده رادیواکتیو، عکسبرداری انجام می‌شود. برای ارزیابی بهتر شکم، ممکن است تنقیه نیاز شود. ماده رادیواکتیو از طریق ادرار دفع می‌شود.

تخلیه معده

این آزمایش برای ارزیابی عملکرد شکم انجام می‌شود. جامد – بیمار یک تخم مرغ نیمرو را می‌خورد و بلافاصله برای دو ساعت تحت عکسبرداری قرار می‌گیرد. مایع – بیمار یک لیوان آب می‌خورد و بلافاصله برای شصت دقیقه تحت عکسبرداری قرار می‌گیرد.

مطالعه ریفلاکس گوارشی

دلیل انجام این آزمایش، یافتن حرکت احتمالی مایع در خلاف جهت از معده به مری است. این بیماری به عنوان رفلاکس معده هم شناخته می‌شود. بیمار مایعی می‌خورد که کمی ماده رادیواکتیو در آن حل شده است. کمربندی بر روی بطن بسته می‌شود که مایع را به سمت شکم هدایت کند. سپس عکسبرداری انجام می‌شود. در انتهای این آزمایش، کمربند باز می‌شود. ماده رادیواکتیو از طریق ادرار دفع می‌شود.

اسکن هپاتوبیلیاری (HIDA)

این آزمایش برای ارزیابی عملکرد کیسه صفرا و تشخیص بسته بودن مجرای صفراوی انجام می‌شود. مواد رادیواکتیو به بیمار تزریق شده و بلافاصله بوسیله یک دوربین خاص عکسبرداری انجام می‌شود. آزمایش دست کم یک ساعت و احتمالا تا سه ساعت طول می‌کشد.

اسکن طحال یا کبد

دلیل انجام این آزمایش، پیدا کردن اطلاعات درباره اندازه و عملکرد طحال و کبد است. مقدار کمی از مواد رادیواکتیو درون رگ تزریق شده، تصاویر از کبد و طحال گرفته می‌شود. ماده رادیواکتیو از طریق ادرار دفع می‌شود.

اسکن مکل

این آزمایش برای یافتن احتمالی دیورتیکول مکل انجام می‌شود. اسکن مکل معمولا برای کودکان تجویز می‌شود. این آزمایش معمولا زمانی تجویز می‌شود که بیمار سابقه خونریزی معده داشته باشد. عکسبرداری بلافاصله پس از تزریق و برای ۴۵ دقیقه انجام می‌شود. ماده رادیواکتیو از طریق ادرار دفع می‌شود.

اسکن MUGA

این آزمایش کارکرد قلب را مورد بررسی قرار داده و معمولا برای بیمارانی تجویز می‌شود که شیمی درمانی می کنند. از بیمار مقدار کمی خون گرفته شده، با رادیوایزوتوپ ترکیب می‌شود. این ترکیب دوباره به بیمار تزریق شده و حدود ده دقیقه بعد، تصویربرداری انجام می‌شود. آزمایش حدود یک ساعت طول می‌کشد.

اسکن کلیه

دلیل انجام این آزمایش، ارزیابی جریان خون و همچنین کارکرد کلیه‌ها است. حجم کمی ماده رادیواکتیو درون خون تزریق، و بلافاصله عکسبرداری انجام می‌شود. کامپیوتر، میزان جریان خون و کارکرد هر کلیه را محاسبه می‌کند. عکس‌ها در یک بازه ۳۰ دقیقه‌ای گرفته می‌شود. ماده رادیواکتیو از طریق ادرار دفع می‌شود.

اسکن مغزی SPECT

این آزمایش، دو مرحله‌ای است. در بخش اول، تزریق انجام می‌شود. یک IV در بازوی بیمار تعبیه شده و دارو از طریق آن وارد بدن می‌شود. این مرحله حدود یک ساعت و نیم زمان می‌برد. بیمار می‌تواند بیمارستان را ترک کند اما یک ساعت تا یک ساعت و نیم بعد باید برای عکسبرداری برگردد. قسمت عکسبرداری حدود 45 دقیقه طول می‌کشد.

اسکن SPECT کبد (اسکن گلبول قرمز خون کبد)

این آزمایش به عنوان آزمایش تکمیلی سی‌تی اسکن، MRI یا سونوگرافی برای بررسی تومور خوش‌خیم کبد (همیگما) انجام می‌شود. این آزمایش، دو قسمتی است. قسمت اول یک ساعت و نیم زمان می‌برد. مقداری خون از بیمار گرفته و با ایزوتوپ ترکیب می‌شود. سپس خون دوباره به بیمار تزریق می‌شود. یک ساعت و نیم تا دو ساعت بعد، تصویربرداری انجام می‌شود که ۴۵ دقیقه زمان می‌برد.

اسکن تیروئید و جذب

این آزمایش با هدف بررسی کارکرد غده تیروئید انجام می‌شود. اسکن تیروئید بر مبنای اندازه‌گیری میزان جذب ید توسط تیروئید است. همچنین از خود غده تیروئید هم عکسبرداری می‌شود.

آزمایش در دو روز انجام می‌شود. در روز اول، ید رادیواکتیو به بیمار داده شده و از او می‌خواهند شش ساعت بعد بازگردد. پس از گذشت این زمان، میزان جذب اول اندازه‌گیری شده و از غده عکسبرداری می‌شود. در روز دوم و پس از ۲۴ ساعت، میزان جذب ید بار دیگر اندازه‌گیری می‌شود.

در این زمان، رادیولوژیست آزمایش را مرور کرده و ممکن است بخواهد دوباره آن را انجام بدهد. پس از مرور آزمایش و معاینه‌ی فیزیکی، تصاویر غده تیروئید نیز ممکن است به کار بیاید. ید رادیواکتیو بوسیله کلیه‌ها و از طریق ادرار دفع می‌شود. از آنجاییکه ممکن است ید وارد شیر مادر شده و از آن طریق دفع شود، توصیه می‌شود دست‌کم برای ۴۸ ساعت پس از انجام آزمایش، به نوزاد شیر داده نشود.

نکته جالب در مورد آزمایش‌های پزشکی هسته‌ای میزان انعطاف‌پذیر بودن آنها و ارتباط با نقاط مختلف بدن و بیماری‌های مختلف است. در مطلب بعدی، تلاش می‌کنیم به تاریخچه‌ی ورود و گسترش این شاخه‌ی پزشکی در ایران بپردازیم.